Bujqësia nuk mbrohet me kompensime, por me investime

Autor: Kujtim Lepaja

Çdo vit, fenomenet ekstreme klimatike, veçanërisht breshëri, shkaktojnë dëme të konsiderueshme në sektorin e bujqësisë në Kosovë. Brenda pak minutash mund të dëmtohen rëndë investimet, puna dhe të ardhurat e fermerëve të krijuara gjatë një viti të tërë. Në kulturat shumëvjeçare, si pemëtaria, ndikimi i dëmit nuk kufizohet vetëm në sezonin aktual. Dëmtimi i degëve, sythave frutorë dhe strukturës së bimës mund të ndikojë drejtpërdrejt edhe në potencialin prodhues të viteve pasuese, duke rritur ndjeshëm humbjet ekonomike.

Ngjarjet e fundit në rajonin e Istogut e dëshmuan këtë realitet. Në shumë pemishte me mollë, dëmi nuk lidhet vetëm me humbjen e prodhimit të këtij viti, por edhe me dëmtimin e strukturës së pemëve dhe potencialit prodhues për sezonin e ardhshëm. Kjo tregon se në kulturat shumëvjeçare, një ngjarje ekstreme klimatike mund të ketë pasoja ekonomike afatgjata për fermerët.

Përballë këtyre sfidave, diskutimi nuk duhet të fokusohet vetëm te kompensimi i dëmeve. Qasja moderne në menaxhimin e rrezikut bazohet në një parim shumë më të rëndësishëm: dëmi duhet të parandalohet, jo vetëm të kompensohet pasi të ketë ndodhur.

Organizatat ndërkombëtare, përfshirë FAO-n, theksojnë se menaxhimi efektiv i rrezikut në bujqësi duhet të fokusohet në uljen e ekspozimit ndaj dëmeve përmes investimeve në infrastrukturë mbrojtëse, teknologji moderne, sisteme të paralajmërimit të hershëm dhe praktika të qëndrueshme të prodhimit. Këto masa reduktojnë rrezikun në burim dhe krijojnë një bujqësi më të qëndrueshme e më konkurruese. Instrumentet financiare, përfshirë sigurimet, mund të ndihmojnë në zbutjen e një pjese të humbjeve, por ato nuk mund të zëvendësojnë investimet që mbrojnë prodhimin.

Ekonomisti i njohur amerikan David Zilberman nga Universiteti i Kalifornisë, Berkeley, argumenton se politikat publike duhet të fokusohen në mbështetjen e teknologjive që reduktojnë rrezikun, pasi investimet parandaluese krijojnë përfitime afatgjata shumë më të mëdha sesa ndërhyrjet financiare pas fatkeqësive natyrore.

Për ta ilustruar këtë, mjafton të merret shembulli i sektorit të boronicës në Kosovë. Një hektar me menaxhim të mirë këtë vit ka arritur prodhim mbi 10 ton për hektar, ndërsa çmimi mesatar i eksportit ka qenë rreth 5.5 euro/kg. Kjo përfaqëson një vlerë potenciale prodhimi prej rreth 55,000 euro për hektar.

Në rast të një dëmtimi të plotë nga breshëri, humbja nuk përbëhet vetëm nga vlera e frutit të dëmtuar. Humbet tregu, kontratat e eksportit, cilësia e prodhimit, rriten kostot e rehabilitimit dhe, në kulturat shumëvjeçare, zvogëlohet edhe potenciali prodhues i viteve në vijim. Asnjë kompensim financiar nuk mund ta rikthejë menjëherë një pemishte të dëmtuar, vitet e investimit apo besimin e tregut.

Një shembull pozitiv vjen nga Gurakoci i Istogut, ku janë ngritur rreth 6 hektarë pemishte moderne me boronicë. Gjatë breshërit të fundit, dëmet në sipërfaqet e mbrojtura ishin pothuajse zero. Arsyeja ishte investimi i bërë që në fillim në infrastrukturën mbrojtëse, veçanërisht në rrjetat kundër breshërit, të cilat u instaluan paralelisht me ngritjen e pemishtes.

Ky rast dëshmon se investimi në mbrojtjen e prodhimit nuk është luks, por domosdoshmëri ekonomike. Në të kundërt, mungesa e masave parandaluese i ekspozon fermerët ndaj humbjeve që shpesh nuk mund të rikuperohen plotësisht.

Sot ekzistojnë disa alternativa për reduktimin e rrezikut nga breshëri, duke përfshirë rrjetat mbrojtëse, sistemet moderne të monitorimit meteorologjik dhe paralajmërimit të hershëm, si dhe teknologji inovative, si sistemet me valë goditëse (Shock Waves), të cilat po promovohen si qasje alternative për menaxhimin e fenomeneve atmosferike ekstreme. Po aq të rëndësishme janë edhe investimet në sisteme moderne të ujitjes, mbrojtjen nga ngricat, sensorët klimatikë dhe dixhitalizimin e fermave.

Ndryshimet klimatike nuk janë më një rrezik i së ardhmes, por një realitet. Për këtë arsye, politikat publike duhet të orientohen gjithnjë e më shumë drejt bashkëfinancimit të sistemeve mbrojtëse, teknologjive moderne, stacioneve meteorologjike dhe masave të adaptimit ndaj klimës.

Një bujqësi konkurruese nuk ndërtohet duke pritur kompensime pas fatkeqësive, por duke investuar paraprakisht në mbrojtjen e prodhimit. Kjo është rruga që ndjekin vendet me sektorë bujqësorë të zhvilluar.

Parandalimi ka një kosto, por mungesa e tij kushton shumë më tepër.

E ardhmja e bujqësisë nuk ndërtohet mbi kompensime pas dëmeve, por mbi ferma moderne, të mbrojtura dhe të afta për t'u përballur me ndryshimet klimatike.

Kompensimet dhe sigurimet mund të jenë vetëm një mekanizëm mbështetës kur dëmi tashmë ka ndodhur. Mbrojtja e vërtetë e fermerit fillon shumë më herët, me investime në infrastrukturë, teknologji dhe masa parandaluese.

Fermeri nuk fiton kur kompensohet pas dëmit.

Fermeri fiton kur arrin ta mbrojë prodhimin e tij.