A mund t’i parashikojmë rreziqet përpara se të godasin?

Autor: Prof. Dr. Alban Kuriqi

Përmbytjet mund të bllokojnë rrugë dhe lagje brenda pak orësh. Valët e të nxehtit mund të rrezikojnë shëndetin e mijëra njerëzve, ndërsa zjarret në natyrë mund të përhapen me shpejtësi kur temperaturat e larta, era dhe thatësira veprojnë së bashku.

Por çfarë do të ndodhte nëse zonat më të rrezikuara do të identifikoheshin përpara se situata të bëhej kritike? Pikërisht për këtë qëllim po zhvillohet Sistemi i Integruar i Paralajmërimit të Hershëm për Përmbytje, Valë të Nxehti dhe Zjarre në Shqipëri dhe Kosovë.

Projekti synon t’i shndërrojë të dhënat meteorologjike dhe hidrologjike në harta interaktive, nivele të qarta paralajmërimi dhe informacion praktik për institucionet, ekspertët dhe komunitetet lokale.

Çfarë është zhvilluar deri më tani?

Sistemi monitoron në një platformë të vetme tre nga rreziqet natyrore më të rëndësishme për rajonin: përmbytjet, valët e të nxehtit dhe zjarret në natyrë.

Ai përdor të dhëna të përditësuara nga Open-Meteo Weather API dhe Open-Meteo Flood API. Analiza përfshin reshjet e regjistruara dhe të parashikuara, temperaturën e ajrit, temperaturën e perceptuar, lagështinë relative, shpejtësinë e erës dhe prurjet e lumenjve.

Të dhënat përpunohen dhe paraqiten në nivel bashkie, komune dhe qarku, duke ndihmuar në identifikimin e zonave ku kushtet mund të përkeqësohen. Sistemi ofron katër horizonte kohore: gjendjen aktuale, parashikimin 0–6 orë, parashikimin 6–72 orë dhe perspektivën 3–10 ditë.

Platforma ruan gjithashtu gjendjen e sistemit në momente të ndryshme, çka mundëson krahasimin me përditësimin e mëparshëm dhe evidentimin e zonave ku niveli i rrezikut është rritur.

Çfarë e bën sistemin të veçantë?

Ndryshe nga një hartë e zakonshme e motit, platforma nuk tregon vetëm sa do të bjerë shi apo sa e lartë do të jetë temperatura. Ajo i analizon këto të dhëna në funksion të rrezikut dhe i përkthen në nivele të kuptueshme paralajmërimi.

Përdoruesi mund të shohë se cilat zona paraqesin rrezikun më të lartë, nëse situata po përmirësohet apo po përkeqësohet, cilët faktorë po ndikojnë më shumë dhe cilat bashki, komuna ose qarqe kërkojnë vëmendje më të madhe.

Karakteristikat kryesore

1. Monitorim i përmbytjeve, valëve të të nxehtit dhe zjarreve në natyrë në një platformë të vetme.
2. Mbulim i Shqipërisë dhe Kosovës në nivel bashkie, komune dhe qarku.
3. Katër horizonte kohore, nga situata aktuale deri në parashikimin 3–10-ditor.
4. Përditësim automatik i të dhënave çdo 30 minuta.
5. Harta tematike, grafikë, tabela, pika monitorimi dhe analiza të tendencave.
6. Identifikim i zonave ku rreziku është përshkallëzuar nga përditësimi i mëparshëm.
7. Gjenerim i përmbledhjeve ekzekutive dhe buletineve operacionale në format HTML dhe PNG.
8. Përdorim i të dhënave të ruajtura më parë kur përditësimi online nuk është i disponueshëm.

Pse ka rëndësi?

Në situata emergjente, koha është vendimtare. Një paralajmërim i hershëm mund t’u japë institucioneve më shumë kohë për të kontrolluar rrugët, urat, sistemet e kullimit, rezervuarët dhe zonat e banuara të ekspozuara ndaj përmbytjeve.

Gjatë valëve të të nxehtit, informacioni mund të mbështesë masat për mbrojtjen e të moshuarve, fëmijëve, personave me sëmundje kronike dhe punonjësve që qëndrojnë gjatë në mjedise të hapura.

Për zjarret në natyrë, kombinimi i temperaturave të larta, lagështisë së ulët, mungesës së reshjeve dhe erës mund të ndihmojë në identifikimin e zonave ku kushtet bëhen më të favorshme për ndezjen dhe përhapjen e flakëve.

Në aspektin ekonomik dhe mjedisor, një reagim më i hershëm mund të ndihmojë në kufizimin e dëmeve ndaj banesave, tokave bujqësore, pyjeve, rrjeteve energjetike, rrugëve dhe infrastrukturës publike. Platforma mund të mbështesë gjithashtu bashkëpunimin ndërmjet Shqipërisë dhe Kosovës për rreziqe që nuk ndalen në kufijtë administrativë.

Një vështrim më i afërt

Pamjet e mëposhtme tregojnë se si sistemi krahason situatën aktuale me parashikimet e afërta dhe afatmesme. Për çdo rrezik paraqiten katër harta: paralajmërimi aktual, 0–6 orë, 6–72 orë dhe 3–10 ditë.

Figura 1. Vlerësimi i rrezikut nga përmbytjet në katër horizonte kohore. Në pamjen e paraqitur, pjesa më e madhe e territorit shfaqet në nivel të ulët ose normal, por sistemi është projektuar për të evidentuar menjëherë çdo përshkallëzim lokal.

Figura 2. Vlerësimi i valëve të të nxehtit për situatën aktuale dhe parashikimet deri në 10 ditë. Harta ndihmon në dallimin e zonave ku temperaturat dhe kushtet shoqëruese mund të krijojnë stres termik më të lartë.

Figura 3. Vlerësimi i rrezikut nga zjarret në natyrë. Ngjyrat më të ngrohta tregojnë kushte më të favorshme për ndezje dhe përhapje, bazuar në temperaturë, lagështi, erë dhe reshje.

Qëllimi është që një sasi e madhe të dhënash të shndërrohet në një përgjigje të thjeshtë dhe të dobishme: ku është rreziku, sa serioz është dhe si mund të ndryshojë në orët ose ditët e ardhshme.

Hapat e ardhshëm

Projekti është ende në zhvillim dhe do të vazhdojë të testohet, përmirësohet dhe zgjerohet. Hapat e ardhshëm mund të përfshijnë integrimin e të dhënave nga stacionet kombëtare meteorologjike dhe hidrologjike, sensorët e nivelit të lumenjve, radarët e reshjeve, imazhet satelitore dhe sistemet evropiane të monitorimit.

Përfshirja e të dhënave mbi popullsinë, ndërtesat, rrugët, spitalet, shkollat, tokat bujqësore dhe infrastrukturën kritike do të mundësonte kalimin nga vlerësimi i rrezikut natyror drejt një analize më të plotë të ndikimeve të mundshme.

Një tjetër drejtim zhvillimi është dërgimi automatik i paralajmërimeve përmes postës elektronike, mesazheve telefonike ose aplikacioneve mobile.

Sistemi nuk synon të zëvendësojë institucionet përgjegjëse, matjet lokale apo informacionin zyrtar. Ai synon të shërbejë si një mjet shtesë për të kuptuar më shpejt situatën dhe për të mbështetur vendime më të informuara.